18 آوریل, 2021

اصول اصلاح طلبی مهندس بازرگان-هادی عظیمی

  • توسط AdminA
  • یکشنبه , 18 آوریل 2021
  • نظرات خاموش
Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

مهندس مهدی بازرگان همواره به عنوان یک اصلاح طلب برشمرده می شود که  حتی در دوران انقلاب  اسلامی  هم رویکردی اصلاح طلبانه به انقلاب داشت  و از انقلاب به عنوان یک فرصت برای تحول اصلاح طلبانه در جامعه بهره می گرفت. بازخوانی بازرگان به عنوان شخصیتی که همواره مورد نقد و تمجید قرار می گیرد و مخالفان و موافقان فراوانی در سپهر سیاسی و اجتماعی جامعه ایران دارد به مثابه بازخوانی بازشناسی یک رویکرد مهم اصلاح طلبانه است. ورود مهدی بازرگان به عنوان یک مهندس تحصیلکرده به متن تحولات سیاسی و اجتماعی از منظر یک دیندار مدرن و در جهت دفاع عالمانه از دین بود اما به تدریح دغدغه های سیاسی و اجتماعی بازرگان بر وی غلبه کرد و بازرگان را به میانه سپهرسیاست ایران آورد و وی  را بدل به شخصیتی وجیه المله در عرصه ی ملی، یک پیشگام مبارزه در بین مخالفین و یک معلم هوشمند در میان روشنفکران مسلمان ساخت. اودر سال های پس از انقلاب اسلامی  ضمن  انتقاد مسالمت آمیز و دلسوزانه از نظام  نوعی  اصلاح طلبی مبتنی بر ارزش های اسلامی، اخلاقی و ملی  را تبلیغ وتبیین می کرد . زندگی و اندیشه بازرگان نشان میدهد که او اصلاح طلبی بود که پنج اصل را همواره در تفکرو عمل پیگیری می نمود:

۱- اصلاح فکر دینی

بازرگان اندیشمندی دیندار بود که دین به عنوان جهان بینی وی، مهم ترین تاثیر را در منش، روش و کنش وی برجای گذاشته بود و حتی ورودی به عرصه فعالیت اجتماعی در ابتدای دهه ی ۲۰ هم با طرح نظرهای مبدعانه وی پیرامون دین و نگاه جدیدش پیرامون دین و علم آغاز می شود.

بازرگان در طول سالهای ۲۰ تا ۷۳ کتابها، مقالات و سخنرانیهای فراوانی را پیرامون دین و مذهب به جامعه ارائه کرد که از میان آنها سه اثر را می توان به عنوان قله های اندیشه‌ی دینی اش دانست: اول کتاب راه طی شده .دوم کتاب بعثت و ایدئولوژی ایدئولوژیک  و سوم کتاب «آخرت و خدا هدف بعثت انبیا» . بازرگان در هرسه کتاب فوق از علوم تجربی برای نیل به توحید و آزادی بهره می گیرد با مبنا قرادادن قانون طبیعی به معنی قوانین اخلاقی و فیزیکی ضمن  نفی استبداد، اسلام و دموکراسی را همنوا نشان دهد. بازرگان در بعثت و ایدئولوژی حق انسان را برای طغیان و شورش در برابر حاکمان در قالب امر به معروف و نهی از منکر به رسمیت می شناسد. تفسیر اعتقادی و اجتماعی وی از توحید به نفی اطاعت غیرخدا و رهایی انسان از هر نوع سلطه می رسد و علاوه بر اینکه از طریق  بازخوانی مفهوم صلح و امنیت در قرآن و سنت برای دستیابی به یک تقسیر صلح خواهانه از اسلام حرکت می کند. او آزادی و دموکراسی را ترجمان اجتماعی توحیدی می داند.  وی در مقاله ای  در پایان عمر خود  با نام «آیا اسلام یک خطر جهانی است؟» ارائه می کند که در آن در برابر نظریه برخورد تمدن های هانتیگتون   دین را مخالف خشونت، خدعه و توسل به راههای غیرقانونی وغیرانسانی، حتی با دشمنان می بیند و تروریسم را جدا از جهاد یا جنگ مقدس با دشمنان می انگارد. هدف مهندس  بازرگان درطول همه سال های فعالیت خود برای اصلاح فکر دینی، تصحیح روابط دینی انسان و خدا و مقابله با خرافات و نگرش علمی به انسان برای فهم دقیق جایگاه انسان برای تحول در عرصه جامعه است ومی کوشد راه دین رااز استبداد تاریخی ایران جدا کند و دین را بعنوان یک ساختار سازنده شخصیت انسان از عنصری خرافی و استبداد پذیر به فرآیندی فعال و کنشمند و دارای دیدگاه های نو و دموکراتیک تبدیل نماید.

۲- دموکراسی و حکومت قانون

در سیر عمل تجربه بازگان به تدریج  از آشتی ((کیش و دانش)) به ارتباط(( دین و سیاست)) رسید و همواره در دوره های متفاوت فکری خود کوشید تا صورتبندی جدیدی از این ارتباط را ارائه دهد و تا حد زیادی می توان بازرگان را انسانی دو هدفی دید، اصلاح دین و نیل به دموکراسی که همواره در نگاه بازرگان، دو روی یک سکه و دو جنبه از یک تفکرند. آرمانهای آزادخواهانه بازرگان منفک از اعتقادات دینی اش نبود و تاکید بی مانند او بر آیه ی «لااکراه فی الدین» و حدیث «الملک یبقی مع الفکر و لا یبقی مع الظلم» راهسازی مناسب برای نوسازی اندیشه ی آزادیخواهانه ی دینی بود و بازخوانی تاریخ اسلام نیز از سوی وی در جهت بیان مستندات فراوان  تبیین آزادی در اسلام است. بازرگان در مدافعاتی که دردادگاه رژیم پهلوی در سال ۱۳۴۲ ارائه میدهد: ابتدا به بررسی دلایل که مدافعین حکومتهای استبدادی اقامه می کنند، می پردازدو نقاط ضعف و فاجعه آمیز بودن آن دلایل را روشن می سازد و سپس زیان‌های استبداد را در ده بند بر می شمرد و مواردی مانند ظلم خصوصی و عدم تامین فردی، سلب تامین قضایی عمومی و به کار نیفتادن سرمایه ها و عدم همکاری، بی ثباتی و عدم استمرار مسئله شخصیت، فقدان اخلاق و تقوا در حکومت استبدادی  را از جمله آثار استبداد بر می شمرد.

     بازرگان معتقد بود انقلاب  اسلامی ایران یک انقلاب به واقع ملی و جوشیده و در برگیرنده ی کلیه طبقات و صفوف جامعه ایران است و درخود دینامیسم و پویایی داردو برای همین همواره در سال های پس از انقلاب ضمن حفظ رویکرد انتقادی خود به حوادث از جوهر و اساس انقلاب دفاع می کند.  بازرگان در سالهای پس از انقلاب از گفتمانی دفاع می کند که باید آن را گفتمان اسلام سیاسی دموکراتیک لیبرال نامید که همچنان از اسلام به عنوان یک دین سیاسی اما با حفظ جنبه ی آخرتی آن دفاع می کند و همانطور که خود او در تاریخ ۱۰/۱۰/۷۳ چند هفته قبل مرگش مطرح می کند: «بنده عرض نکردم خدا با دین و دنیا کاری ندارند و من دین و دنیا را تفکیک نکرده ام، دنیا مزرعه آخرت است.» (آخرت و خدا هدف بعثت انبیا، ص ۲۳۳)   ولی  برای دفاع از دموکراسی و حکومت قانون از برابری  همه افراد در یک نظام قانونی دفاع می کند و جامعه ای را به تصویر می کشد که همه بتوانند آزادانه به انتقاد از حکئومت بپردازند و دارای حقوق برابر باشند، دین به عنوان مقوم اخلاقی اجتماعی و متنش داوطالبانه ارادی جامعه ای دینی و اخلاقی را پدید می آورد و خواسته ها و تحولات به سمت این می رود که در قالب نظام حزبی و پارلمانی و سندیکایی تبلور پیداکند.

۳- اقتصاد آزاد، اخلاقی  و قانونمند مبتنی بر کار انسانها

مرحوم بازرگان اقتصاد و دنیا را در کادر حیات جاودان می داند ولی در این عرصه به کار اهمیت بسیاری داده است. بازرگان دو کتاب «علمی بودن مارکسیسم و بررسی نظریه فروم» را در برابر مارکسیسم  به رشته تحریر درآورد ولی خود وی هیچگاه به صورت مستقل به صورتبندی تفکرهای اقتصادی خود نپرداخت. هرچند که در عرصه عمل مشهور به لیبرال بود ولی در زمانه تصدی نخست وزیری بزرگترین موج ملی شدن بانکها و صنایع را مدیریت کرد ولی نگرش اقتصادی بازرگان را میتوان تحت شعاع اندیشه وی پیرامون اهمیت کار دانست. وی در کتاب «کار در اسلام» کار را زیربنای محتوا و جهت حرکت تکامل بشر می داند و  می گوید کار عامل تعیین کننده رستگاری در عوالم عاری و معنوی است و با توجه  به فرهنگ عامیانه مردم ایران تلاش خود را صرف  جلب توجه افکار عمومی به اهمیت مسئله کار و اخلاق حرفه ای می نماید.  وی هدف از هستی انسان را را کار بیان می‌کند وسه موضوع را در این باره ذکر می‌کند: مسئله خلقت انسان، مسئله هدایت مومنین، وعده ی بهشت و جهنم در روز قیامت که در هر سه ی اینها کار وجود دارد. و در قرآن کار را با «عمل صالح» برابر می کند و آیاتی از قرآن را ذکر می کند که بهشت را به مومنین وعده می دهند و سه شرط را برای موفقیت آورده اند، ایمان، عمل صالح و تقوا. به نوعی میان کار و فعالیت و عمل یک معنای مشترک می گیرد و با رجوع به قرآن می کوشد الگویی های نظری یک نگرش اقتصادی را بسازد ضمن تاکید بر کار و مالکیت وی درسال های پس از انقلاب به دفعات بر اجرای اصل ۴۴ قانون اساسی را از طریق قوانین شفاف تاکید می کند و نشان می دهد کار، مالکیت و قانومندی سه پایه اندیشه اقتصادی وی می باشد. بازرگان نظریه مستقلی در مورد اقتصاد ارائه نمی دهد ولی اقتصاد وی مبتنی بر کار و اخلاق به صورت توامان است .

۴- جامعه مدنی قوی و فربه

بازرگان به صورت عملی به تقویت جامعه مدنی از طریق تشکیل انجمن ها و موسسات مختلف می پرداخت و با  روحیه کار اجتماعی و سازماندهی  در راه ساخت تشکل های اجتماعی، فرهنگی دینی پیشقدم بود. تشکیل کانون مهندسان ایران در سال ۱۳۲۱،  تشکیل جمعیتی به نام «متاع» به عنوان مکتب تربیتی اجتماعی و علمی، همکاری در تشکیل انجمن اسلامی مهندسین، انجمن اسلامی پزشکان و شرکت سهامی انتشا، انجمن اسلامی بانوان، انجمن اسلامی معلمان ایران  وموسسه اسلامی نارمک  از نمونه های فعالیت های وی در عرصه جامعه مدنی است. مشارکت فعالانه در تشکیل نهضت مقاومت ملی، جبهه ملی دوم ایران، نهضت آزادی ایران  وجمعیت ایرانی دفاع از حقوق بشر  از دیگر نمونه های دیگر این تلاش است.

۵-  نقد اجتماعی

مهندس بازرگان نیز در تمام حیات اجتماعی خود به  نقد مسائل اجتماعی  توجه ویژه داشته است ونگرش انتقادی به مردم ایران همواره در آثار او به چشم می خورد و بیش از ۵۰ سال طرح و تکرار می شود که   آنرا سازگاری ایرانی می نامد و در کتاب کم حجم  سازگاری ایرانی نیز که فصل الحاقی کتاب روح ملتها است  به تبیین آن می پردازد. بازرگان می خواهد دلایل این ویژگی روحی و فرهنگی مردم و ملت ایران طی تاریخ ۲۵۰۰ ساله کشف کند که دلیل آنرا سازگاری آن با عوامل محیطی می داند. زیرا جلگه ی ایران از یک طرف خصوصیات طبیعی برای کشاورزی داشته و از طرف دیگر در نقطه ای از جهان قرار گرفته است که چهار راه تاریخ تمدن و در مسیر تحارت و تهاجم دیگران بوده است. بازرگان درصدد بوده است که پایه های اساسی ساختمان ملی و طریقه یا طرق ارتزاق ملی را کشف کندو در این راه به نقش اساسی کشاورزی حتی در شهرهای ایران می پردازد و آثار آن را چنین می بیند: شلختگی، وارهانی، نوسانهای زندگی، زمینگیری تک زیستی  و نتایج این آثار را سازگاری، روح مذهبی، تفرقه اجتماعی و مسئله امنیت و تباین شهر و ده در ایجاد حکومت ملی برمی شمر.د

وی در پایان قصد خود را از بیان حقایق واقعی و عوامل اساسی را که سازنده ی ایرانی امروزی است بیان می کند و تاکید دارد که بدیهی است که هیچ علاج وعمل تا منشاء در تشخیص داده نشود نمی تواند مفید واقع گردد. او تاکید دارد که انسانها را باید به عنوان بی نهایت کوچک به اهمیت خودشان آگاه شوند تا اهمیت نقش فرد را در امور اجتماعی را بدانند. بازرگان در نقد خود می خواهد انسانی ایرانی را به ابتدا نسبت به خصلت های منفی خود آگاه کند و بعد از آن راهکاری برای حل این بحران به وی یاد دهد. برای او پرهیز از بی نظمی و شلختگی، خروش مثبت ملت برای دستیابی به وضعیت مطلوب تر و هماهنگی جمعی الزامی است.

 اگر بازرگان می خواست ساختمانی براساس مدل فکری  اصلاح طلبانه خود بسازد این ساختمان چگونه بنایی می شد؟ طبیعی است که شالوده و اساس این بنا یک فکر دینی – ملی در خدمت جامعه ی ایران بود که براساس اصول مدرن مردم سالارانه اداره می شد. انسانهای این ساختمان (فعال)، کوشا، خلاق، مدیر، مدبر و معتقد به روش های تدریجی بودند. جامعه نیز براساس انسانهای آن جامعه فعال و پویا، متشکل، دموکرات، آزاد و تاحدی لیبرال مسلک و مولد می شد، دین نیز به عنوان مقوّم اخلاق اجتماعی، مبلغ خردگرایی و توسعه می شد.  زندگی امری عقلانی و براساس اصولی روز امّا نه برخلاف اصول دین بود. همانطور که او عنوان یکی از کتابهایش قرار داده بود «بسازیم تا برایمان نسازند» اصلاح طلبی بازرگان در خدمت آن است که انسان ایرانی را از منظر دینی، قانونی، اقتصادی و اجتماعی برای دردست داشتن سرنوشت خود تجهیز نماید.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.